کتيبه‌های تاريخی گنجنامه‌ی همدان با قدمتی دو هزار ساله از ديرباز تاکنون همواره مورد توجه باستان شناسان و مورخان گرفته است.

اين کتيبه‌ها سنگ نبشته‌هايی باستانی هستند که در جنوب غربی همدان و در انتهای دره‌ی سر سبز و خرم عباس آباد واقع شده‌اند.

اين آثار طی دو هزار سال گذشته آسيب‌هايی ديده است که نيازمند مرمت اساسی و بازسازی بود.

با توجه به اين‌که کتيبه‌های گنجنامه از آثار بسيار ارزشمند همدان است هرگونه دخالت در اين آثار نيازمند انجام مطالعات همه جانبه و زير نظر کارشناسان است.

مطالعه و بررسی کتيبه‌های گنجنامه از ارديبهشت‌ماه سال جاری توسط کارشناسان اداره کل ميراث فرهنگی، صنايع دستی و گردشگری همدان و پايگاه ميراث جهانی تخت جمشيد آغاز شد.

حال که مرمت اين اثر شاخص تاريخی در همدان به پايان رسيده است پای صحبت‌های مدير کل ميراث فرهنگی، صنايع دستی و گردشگری اين استان، اسدالله بيات، نشسته‌ايم.

» دليل اصلی شما برای آغاز اين پروژه‌ی مرمتی چه بود؟

» نفوذ آب در شکاف‌ها، شکستگی‌ها و سوراخ‌ها به پشت کتيبه از جمله مواردی بود که مرمت اين بنا را در سال جاری ضروری ساخت و هم‌چنين آسيب‌های وارد شده از طريق مرمتی که در چندين دهه قبل انجام شد بايد تعويض و مواد مرمتی جديد جايگزين آن می‌شد.

» مشکلات جايگزينی مواد اوليه‌ی مرمتی چيست؟

» خوشبختانه برای جايگزين کردن مواد جديد مرمتی مشکلی وجود نداشت و نمونه‌هايی از مواد مناسب برای استفاده در محوطه‌ی گنجنامه تهيه و پس از آزمايش مورد تأييد کارشناسان قرار گرفت که اين مواد از لحاظ بصری و خصوصيات فيزيکی به سنگ‌های گنجنامه بسيار نزديک است.

» مرمت آثار باستانی به شيوه‌ی امروزی را با گذشته مقايسه کنيد؟

» معمولا در گذشته مرسوم بود که برای نجات آثار در حال تخريب سايه بانی موقت و يا دائم روی آثار نصب و يا در جلوی آن شيشه نصب می‌شد اما بررسی‌های علمی پايش دائمی و نيز تجربه نشان داده است که نصب هرگونه سايه بان و يا حفاظ شيشه‌ای روی آثار تاريخی علاوه بر برهم زدن ديد منظری که مورد قبول نهادها و مؤسسات مربوطه‌ی جهانی نيست، باعث آسيب بيش‌تر به آثار تاريخی نيز می‌شود.

» در مورد آسيب‌های وارد شده از طريق سايه بان توضيح دهيد؟

» از مهم‌ترين آسيب‌های مرتبط با نصب سايه بان و حفاظ شيشه‌ای ايجاد رطوبت اشباع بين آثار و حفاظ آسيب‌های ناشی از انعکاس نور، اختلاف در انبساط و انقباض بخش‌هايی از آثار و در نهايت آسيب ديدن سطح رويی آثار سنگی است ضمن اين‌که چکه کردن رطوبت جمع شده زير سايه بان که به طور معمول آغشته به مواد شيميايی ضعيف و يا اکسيد فلزی مربوط به اسکلت فلزی سايه بان است نيز از آسيب‌هايی محسوب می‌شود که در ارتباط با ايجاد سايه بان مورد بحث است از اين رو حتی در دستورالعمل‌‌های بين‌المللی به جز موارد بسيار خاص ايجاد سايه بان روی آثار توصيه نمی‌شود.

» روند پيگيريی آغاز مرمت اين پروژه را شرح دهيد؟

» بدون مستند نگاری‌های علمي که شامل تهيه‌ی طرح‌های آسيب نگاری خطوط محيطی و پايش طولانی مدت مانيتورينگ می‌شود جايز نيست دخالت‌های زياد مانند نصب سايه بان، حفاظ شيشه‌ای و استحکام بخشی با مواد جديد و استفاده از مواد شيميايی انجام شود و از طرفی به هيچ عنوان نبايد آثار تاريخی به حال خود رها شود از اين رو اداره‌ی کل ميراث فرهنگی، صنايع‌دستی و گردشگری استان همدان از حدود يک‌ سال پيش با همکاری کارشناسان متخصص و مجرب در امر حفاظت و مرمت آثار سنگی مطالعات گستردهاي در ارتباط با اثر ارزشمند کتيبه‌هاي گنجنامه را آغاز کرده است و طرح حفاظت اضطراری کتيبه‌ها از چند ماه پيش آماده شده که پس از تصويب جزئيات آن در شورای فنی استان در حال حاضر توسط يک تيم مجرب در امر مرمت آثار سنگی آغاز شد.

» امسال چه اقداماتی روی کتيبه‌های گنجنامه انجام شده است؟

» در ابتدا پاک‌سازی گلسنگ‌های صخره و سپس پاک‌سازی کتيبه و خطوط ميخی اين اثر ارزشمند توسط کارشناسان حفاظت و مرمت و باستان شناس انجام شد و در اين مرحله کارشناس ارشد باستان شناس و يک کارشناس ارشد حفاظت و مرمت آثار تاريخی شرکت داشتند و روش کار به اين گونه بود که ابتدا تمامی سطح کتيبه با برس بسيار نرم تميز کاری شد سپس آلودگی‌ها که شامل تار عنکبوت، گرد و خاک و تخم حشرات بود به وسيله‌ی قلم‌های کوچک‌تر تميزکاری شد ضمن اين‌که صمغ درختان و ديگر مواد چسبنده با آب مقطر و درصد بسيار پايينی الکل با آپلی کاتور تميزکاری شد و در مرحله‌ی نهايی تمامی سطح کتيبه با آب مقطر شستشو داده شد.

» برای تجديد مرمت‌های غير اصولی چه راهکاری در نظر گرفته شد؟

» با حساسيت زياد مرمت‌های سيمانی قبلی برداشته شد و نقاط لازم با ملات بهينه شده مرمت شد و متأسفانه در مرمت‌های پيشين قسمت‌هايی از کتيبه با ملات ماسه و سيمان پر شده بود و در صورتی که برای جدا کردن آنها اقدام می‌شد ممکن بود به خود کتيبه صدمه وارد شود از اين رو فقط روی ملات‌های اجرا شده با مواد جديد پوشانده شد تا رنگ مشخص آن‌ها از بين برود هم‌چنين چند قطعه‌ی کوچک شکسته شده که مربوط به خود کتيبه نبود توسط مرمتگران سنگ با مواد مرمتی جديد وصالی شد.

» چه اقدامات ديگری بر روی اين آثار انجام داده‌ايد؟

» متأسفانه در گذشته افرادی روی بعضي از سنگ‌های بزرگ اطراف کتيبه‌ها با رنگ‌های تند اقدام به نوشتن يادگاری کرده بودند، امسال پاک کردن اين رنگ‌ها در دستور کار مرمتگران قرار گرفت و ديواره‌های اطراف کتيبه‌ها نيز بازسازی شد.

» چگونه ديواره‌های اطراف کتيبه‌ها بازسازی شد؟

» در اطراف کتيبه‌ها به ويژه ارتفاعات، کانال‌های دفع آبی وجود دارد که بعضی از آن‌ها تخريب شده بود و در مرمت‌های اخير چند ديوار تخريب شده که آب از آن‌جا به طرف کتيبه‌ها سرازير می‌شد مورد بازسازی قرار گرفت.

» آيا شکاف‌های بالای صخره نيز مرمت شد؟

» بله، يکی از مهم‌ترين اقدامات اين پروژه مرمتی مسدود کردن رگه‌ها و شکاف‌های بالاي صخره‌ی کتيبه بود چرا که در بالای کتيبه رگه و شکاف‌های زيادی وجود داشت و با نفوذ آب درون آن‌ها و بيرون آمدن از سطح کتيبه باعث تخريب می‌شد.

» گفت‌وگو: مهديه رمارم